Δεν υπάρχει επιστροφή. Υπάρχει μόνο συνέχεια
Είδα την «Οδύσσεια» του Κρίστοφερ Νόλαν με μια δυσπιστία που δεν είναι σινεφιλική αλλά που περισσότερο έχει να κάνει με επαγγελματική διαστροφή. Τριάντα χρόνια δημοσιογραφίας σε μαθαίνουν να ψάχνεις ποιος και γιατί λέει ψέματα και όχι ποιος είναι ο ήρωας.
Αυτό που με ενδιέφερε περισσότερο δεν ήταν ο πολυμήχανος στρατηγός των σχολικών βιβλίων, αλλά ο άνθρωπος που καταλαβαίνει ότι για να νικήσεις δεν χρειάζεται να πιστεύεις όσα λες.
Αρκεί να βρεις ανθρώπους που θα τα πιστέψουν. Αυτό συμβαίνει πάντα με τις ιδρυτικές απάτες: δεν χρειάζονται συνενόχους, χρειάζονται ανθρώπους που θα πιστέψουν ότι ο Δούρειος Ιππος είναι ένα δώρο και όχι η θανατική τους καταδίκη.
Ο Οδυσσέας εξαπατά τους Τρώες και πετυχαίνει την πτώση της Τροίας, χωρίς όμως να γνωρίζει τι θα ακολουθήσει. Ξέρει μόνο ότι ένας κόσμος έχει τελειώσει.
Αυτό είναι ίσως το σημείο όπου ο αρχαίος μύθος γίνεται απολύτως σύγχρονος. Η ιδέα ότι βρισκόμαστε στο τέλος μιας εποχής δεν είναι πρωτότυπη. Είναι η πιο συνηθισμένη σκέψη των ανθρώπων κάθε εποχής που αισθάνονται ότι χάνονται σχεδόν όλα όσα ήξεραν.
Μόνο που σήμερα υπάρχει κάτι διαφορετικό: δεν ξέρουμε ούτε τον κόσμο που έρχεται. Το λέμε τεχνητή νοημοσύνη. Το λέμε μετα-αλήθεια.
Το λέμε κρίση των θεσμών, αλγοριθμική κοινωνία, κατάρρευση της εμπιστοσύνης, κρίση της αστικής δημοκρατίας. Πίσω από όλες αυτές τις λέξεις βρίσκεται το ίδιο συναίσθημα και η ίδια αγωνία: ξέρουμε ότι κάτι τελειώνει, αλλά δεν έχουμε ιδέα τι ακριβώς γεννιέται.
Ο Οδυσσέας, στέκει νικητής μπροστά στα ερείπια της Τροίας, δίχως όμως να ξέρει αν έχει κάτι κερδίσει. Κάπου εδώ αρχίζει η δεύτερη μεγάλη απάτη: η νοσταλγία.
Η νοσταλγία είναι το ψέμα που λέμε στον εαυτό μας αφού έχουμε ήδη πει το πρώτο, το μεγάλο, το ιδρυτικό, αυτό που μας οδήγησε στη νίκη μέσα από την καταστροφή.
Ο Οδυσσέας επιστρέφει στην Ιθάκη με την προσδοκία να ξαναβρεί τον κόσμο που άφησε πίσω του. Δεν μπορεί. Κι εμείς σήμερα αυτό ακριβώς κάνουμε. Κάθε φορά που μιλάμε για «επιστροφή», προσπαθούμε να επιστρέψουμε σε κάτι που υπάρχει πλέον μόνο στη μνήμη μας και μάλιστα εξιδανικευμένο.
Δεν υπάρχει επιστροφή. Υπάρχει μόνο συνέχεια. Ισως γι’ αυτό ο Οδυσσέας παραμένει τόσο επίκαιρος. Διότι ανακαλύπτει, αργά και οδυνηρά, ότι η επιστροφή δεν μπορεί να ακυρώσει όσα έχουν συμβεί.
Ζούμε κι εμείς σε ένα λίμπο, ανάμεσα σε έναν κόσμο που έχει ήδη πεθάνει και έναν άλλον που δεν έχει ακόμη γεννηθεί, όπως έλεγε ο Γκράμσι. Και ψάχνουμε απεγνωσμένα μια Ιθάκη για να επιστρέψουμε.
Μόνο που η Ιθάκη που νοσταλγούμε δεν υπάρχει πια. «Αλλα δεν έχει να σε δώσει πια» όπως έλεγε και ο μεγάλος Αλεξανδρινός. Ο νόστος είναι αδύνατος και μόνο ο πόνος και το τραύμα έχουν απομείνει. Ούτε καν το ωραίο ταξίδι. Ισως το πιο δύσκολο καθήκον της εποχής μας δεν είναι να βρούμε τον δρόμο της επιστροφής. Είναι να αποδεχθούμε ότι αυτός δεν υπάρχει.
Πρώτη δημοσίευση: ΤΟ ΒΗΜΑ, 17 Αυγούστου 2026
Σχόλια
Δημοσίευση σχολίου