Για αιώνες αντιμετωπίζαμε την πλήξη ως ηθική αποτυχία, ψυχική διαταραχή ή κοινωνική παθολογία. Σήμερα κινδυνεύουμε να πέσουμε στην αντίθετη υπερβολή, παρουσιάζοντάς την ως θεραπεία για όλα τα προβλήματα της σύγχρονης ζωής
Η πλήξη απέκτησε τα τελευταία χρόνια μια απροσδόκητη φήμη. Από ανεπιθύμητη ψυχολογική κατάσταση μετατράπηκε σχεδόν σε σύμβολο ευεξίας, δημιουργικότητας και προσωπικής ανάπτυξης.
Άρθρα, βιβλία και podcasts συμβουλεύουν να αφήσουμε για λίγο το κινητό μας, να σταματήσουμε να γεμίζουμε κάθε στιγμή της ημέρας με ερεθίσματα και να… βαρεθούμε. Όμως, σύμφωνα με τη Χοσέφα Ρος Βελάσκο, καθηγήτρια στο Πανεπιστήμιο Complutense της Μαδρίτης και μία από τις σημαντικότερες διεθνώς ερευνήτριες της πλήξης, αυτή η νέα αφήγηση βασίζεται σε μια θεμελιώδη παρεξήγηση.
Η ιδρύτρια της Διεθνούς Εταιρείας Μελετών για την Πλήξη και συγγραφέας των βιβλίων Boredom Is in Your Mind και The Culture of Boredom υποστηρίζει ότι η σύγχρονη κοινωνία δεν εξυμνεί στην πραγματικότητα την πλήξη. Εξυμνεί κάτι εντελώς διαφορετικό, το οποίο απλώς έχει βαφτίσει λανθασμένα «βαρεμάρα».
Από αμαρτία και ασθένεια σε… θεραπεία
Για περισσότερα από δύο χιλιάδες χρόνια, η δυτική σκέψη αντιμετώπιζε την πλήξη ως πρόβλημα. Οι μοναχοί του Μεσαίωνα τη συνέδεαν με την «ακηδία», ένα επικίνδυνο πνευματικό αμάρτημα που οδηγούσε στην απάθεια και στην εγκατάλειψη του θρησκευτικού καθήκοντος. Τον 19ο αιώνα η «ανία» έγινε σύμβολο υπαρξιακής μελαγχολίας και λογοτεχνικής απογοήτευσης, ενώ ο 20ός αιώνας την προσέγγισε ως πιθανή ψυχολογική διαταραχή.
Παρά τις διαφορετικές ερμηνείες, όλες αυτές οι εποχές συμφωνούσαν σε ένα σημείο: κανείς δεν επιθυμούσε συνειδητά να βιώνει πλήξη.
Σήμερα, όμως, το αφήγημα έχει αντιστραφεί. Η πλήξη παρουσιάζεται ως προϋπόθεση για τη δημιουργικότητα, την αυτογνωσία και την ψυχική ισορροπία. Για τη Βελάσκο, όμως, αυτή η μεταστροφή δεν σημαίνει ότι κατανοήσαμε καλύτερα το φαινόμενο. Απλώς περάσαμε από το ένα άκρο στο άλλο.
Μήπως αυτό που αναζητούμε δεν είναι η πλήξη;
Η καθηγήτρια υποστηρίζει ότι οι περισσότεροι άνθρωποι δεν επιθυμούν να βαριούνται. Αυτό που πραγματικά αναζητούν είναι ο αδόμητος χρόνος.
Είναι τα απογεύματα χωρίς πρόγραμμα, οι περίπατοι χωρίς συγκεκριμένο προορισμό, οι συζητήσεις που δεν διακόπτονται κάθε λίγα λεπτά από μια ειδοποίηση στο κινητό και οι στιγμές σιωπής στις οποίες το μυαλό μπορεί να περιπλανηθεί ελεύθερα.
Αυτές οι εμπειρίες αποτελούν πολύτιμο αντίβαρο στη συνεχή υπερδιέγερση της σύγχρονης ζωής. Ωστόσο, δεν ταυτίζονται με την πλήξη. Αντίθετα, αποτελούν τις συνθήκες μέσα στις οποίες η περιέργεια, η φαντασία και η συγκέντρωση μπορούν να αναπτυχθούν φυσικά.
Πώς η επιστήμη δημιούργησε μια νέα παρανόηση
Η σύγχρονη αποκατάσταση της πλήξης ξεκίνησε από μια πραγματική επιστημονική διαπίστωση.
Τα τελευταία είκοσι χρόνια, πολλές ψυχολογικές μελέτες έδειξαν ότι η πλήξη δεν είναι μια άχρηστη ενόχληση. Λειτουργεί ως ένα εσωτερικό σήμα, ενημερώνοντάς μας ότι η δραστηριότητα στην οποία συμμετέχουμε δεν μας προσφέρει πλέον νόημα ή ενδιαφέρον και μας ωθεί να αναζητήσουμε κάτι διαφορετικό.
Με άλλα λόγια, η πλήξη λειτουργεί όπως η πείνα ή ο πόνος: είναι δυσάρεστη, αλλά εξυπηρετεί έναν σημαντικό σκοπό.
Σύμφωνα με τη Βελάσκο, όμως, όταν αυτό το επιστημονικό συμπέρασμα πέρασε στη δημόσια συζήτηση, αλλοιώθηκε. Το μήνυμα δεν ήταν πλέον ότι «η πλήξη έχει χρησιμότητα», αλλά ότι «η πλήξη είναι καλή».
Η ίδια επισημαίνει ότι κανείς δεν θεωρεί την πείνα επιθυμητή μόνο και μόνο επειδή μας υπενθυμίζει ότι πρέπει να φάμε. Ούτε θεωρούμε τον πόνο θετικό επειδή προειδοποιεί για κάποιο πρόβλημα στον οργανισμό. Το ίδιο ισχύει και για την πλήξη.
Τα παιδιά χρειάζονται ελευθερία, όχι βαρεμάρα
Ένα από τα πιο διαδεδομένα επιχειρήματα των τελευταίων ετών αφορά τα παιδιά. Πολλοί ειδικοί συμβουλεύουν τους γονείς να μην οργανώνουν κάθε λεπτό της ημέρας τους, υποστηρίζοντας ότι η πλήξη ενισχύει τη φαντασία.
Η Βελάσκο συμφωνεί ότι η συνεχής ψυχαγωγία και η αδιάκοπη χρήση οθονών στερούν από τα παιδιά την ευκαιρία να αναπτύξουν πρωτοβουλία και δημιουργικότητα. Ωστόσο, επιμένει ότι αυτό δεν σημαίνει πως η πλήξη αποτελεί τον μηχανισμό που γεννά αυτές τις ικανότητες.
Ένα παιδί που δημιουργεί φανταστικούς κόσμους, χτίζει κατασκευές, διαβάζει με πάθος ή εφευρίσκει δικά του παιχνίδια δεν βαριέται. Βρίσκεται σε κατάσταση πλήρους απορρόφησης από αυτό που κάνει. Το πραγματικό δώρο είναι η ελευθερία επιλογής και όχι η εμπειρία της πλήξης.
Δημιουργικότητα ή περιπλάνηση του νου;
Η ίδια σύγχυση εμφανίζεται και στις συζητήσεις γύρω από τη δημιουργικότητα.
Συχνά ακούμε ότι οι καλύτερες ιδέες γεννιούνται όταν βαριόμαστε. Όμως, όπως επισημαίνει η Βελάσκο, μεγάλο μέρος της επιστημονικής βιβλιογραφίας στην οποία βασίζεται αυτός ο ισχυρισμός δεν εξετάζει την πλήξη, αλλά διαφορετικές νοητικές καταστάσεις, όπως η περιπλάνηση του νου (mind wandering), ο αναστοχασμός και η λεγόμενη «επώαση» των ιδεών.
Πρόκειται για καταστάσεις κατά τις οποίες ο εγκέφαλος συνεχίζει να επεξεργάζεται πληροφορίες χωρίς έντονη εξωτερική πίεση, γεγονός που μπορεί να οδηγήσει σε νέες ιδέες και δημιουργικές συνδέσεις. Αυτές, όμως, δεν ταυτίζονται με το δυσάρεστο συναίσθημα της πλήξης.
Γιατί συνεχίζουμε να παρερμηνεύουμε την πλήξη;
Για τη Βελάσκο, το βασικό ερώτημα δεν είναι αν η πλήξη είναι καλή ή κακή. Είναι γιατί εξακολουθούμε να την αντιμετωπίζουμε σαν κάτι που ποτέ δεν ήταν: δημιουργική.
Για αιώνες την αντιμετωπίζαμε ως ηθική αποτυχία, ψυχική διαταραχή ή κοινωνική παθολογία. Σήμερα κινδυνεύουμε να πέσουμε στην αντίθετη υπερβολή, παρουσιάζοντάς την ως θεραπεία για όλα τα προβλήματα της σύγχρονης ζωής.
Στην πραγματικότητα, αυτό που μας λείπει δεν είναι η πλήξη, αλλά ο χρόνος χωρίς περισπασμούς, η σιωπή, η ελευθερία επιλογής και ο νοητικός χώρος μέσα στον οποίο μπορούν να ανθίσουν η περιέργεια, η δημιουργικότητα και η βαθιά συγκέντρωση.
Ίσως, τελικά, η πλήξη να μη χρειάζεται ούτε δαιμονοποίηση ούτε εξιδανίκευση. Χρειάζεται απλώς να κατανοήσουμε τι πραγματικά είναι — και κυρίως τι δεν είναι.
Πρώτη δημοσίευση: ΤΟ ΒΗΜΑ, 5 Αυγούστου 2026
Σχόλια
Δημοσίευση σχολίου